{"id":12606,"date":"2017-09-15T19:28:32","date_gmt":"2017-09-15T17:28:32","guid":{"rendered":"http:\/\/www.szczebrzeszyn.info\/aktualnosci\/?p=12606"},"modified":"2017-09-15T20:08:05","modified_gmt":"2017-09-15T18:08:05","slug":"ze-szczebrzeszyna-w-swiat-nauki-i-jezyka","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.szczebrzeszyn.info\/aktualnosci\/?p=12606","title":{"rendered":"Ze Szczebrzeszyna w \u015bwiat nauki i j\u0119zyka"},"content":{"rendered":"
\"\"
Foto: Halina Pelc<\/figcaption><\/figure>\n

O edukacji w szko\u0142ach Szczebrzeszyna, dzieci\u0144stwie w \u0179rebcach, naukowej pasji – opowiada profesor dr hab. Halina Pelc (publikuje jako Halina Pelcowa), kierownik Zak\u0142adu Historii J\u0119zyka Polskiego i Dialektologii, Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu Marii Curie -Sk\u0142odowskiej w Lublinie.<\/p>\n

<\/p>\n

Dariusz G\u00f3rny: Pani Profesor, pochodzi Pani ze Szczebrzeszyna. Ma dla Pani to jakie\u015b znaczenie? Jakim zapami\u0119ta\u0142a Pani to miasto? Wraca czasami Pani do niego?<\/strong><\/p>\n

Halina Pelc:<\/strong> Szczebrzeszyn to miasto magiczne, wyj\u0105tkowe nie tylko ze wzgl\u0119du na swoj\u0105 historyczn\u0105 wielokulturowo\u015b\u0107, ale z powodu swojej zwyczajno\u015bci. Dla mnie to tak\u017ce miejsce wspomnie\u0144, kt\u00f3rego ka\u017cdy zak\u0105tek ma swoj\u0105 klateczk\u0119 w pami\u0119ci, wi\u0119c trudno tu nie wraca\u0107. Wracam my\u015blami, wracam przyje\u017cd\u017caj\u0105c po to, aby przej\u015b\u0107 si\u0119 uliczkami, zajrze\u0107 do ko\u015bcio\u0142a, do kt\u00f3rego chodzi\u0142y\u015bmy z kole\u017cankami ka\u017cdego dnia przed lekcjami, zobaczy\u0107 chrz\u0105szcza i sprawdzi\u0107, czy rozpadaj\u0105ce si\u0119 schodki naprzeciw Ratusza s\u0105 ju\u017c naprawione. Jest te\u017c inny pow\u00f3d \u2013 na miejscowym cmentarzu odwiedzam rodzic\u00f3w, dziadk\u00f3w i dalszych krewnych.<\/p>\n

Jak wspomina Pani Profesor okres nauki, najpierw w szkole powszechnej, a potem \u015bredniej?<\/strong><\/p>\n

Urodzi\u0142am si\u0119 w Szczebrzeszynie, ale ju\u017c \u015bwiadome dzieci\u0144stwo sp\u0119dzi\u0142am w \u0179rebcach, gdzie razem z dziadkami zamieszkali moi rodzice. W Szczebrzeszynie uko\u0144czy\u0142am liceum pedagogiczne przygotowuj\u0105ce do zawodu nauczyciela. Te lata wspominam z rozrzewnieniem i przyjemno\u015bci\u0105. By\u0142y to pi\u0119kne i troch\u0119 szalone lata. Pami\u0119tam moich nauczycieli, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych by\u0142y dwie wyj\u0105tkowe polonistki. W szkole podstawowej by\u0142a to Pani Ewa Wyrostkiewicz, kt\u00f3ra nie tylko nauczy\u0142a mnie mi\u0142o\u015bci i szacunku do j\u0119zyka polskiego, ale te\u017c tego, \u017ce od siebie nale\u017cy wi\u0119cej wymaga\u0107 ni\u017c od innych. W liceum spotka\u0142am Pani\u0105 profesor Krystyn\u0119 Niechaj \u2013 osob\u0119 ciep\u0142\u0105, empatyczn\u0105 i umiej\u0105c\u0105 wy\u0142owi\u0107 z t\u0142umu uczni\u00f3w (klasy liczy\u0142y wtedy po prawie 40 os\u00f3b) tych, kt\u00f3rzy \u2013 wed\u0142ug Niej \u2013 powinni wiedzie\u0107 i umie\u0107 wi\u0119cej ni\u017c inni. Znalaz\u0142am si\u0119 w tej grupie i musia\u0142am sprosta\u0107 oczekiwaniom mojej ukochanej Pani profesor. Z nutk\u0105 sentymentu wspominam tez innych moich mistrz\u00f3w \u2013 wychowawczyni\u0119 i nauczycielk\u0119 wychowania fizycznego Pani\u0105 profesor Helen\u0119 Kmiecik i historyka profesora Franciszka Kmiecika, kt\u00f3rego profesjonalizm dydaktyczny stara\u0142am si\u0119 p\u00f3\u017aniej na\u015bladowa\u0107 w swojej pracy. Nale\u017ca\u0142 on te\u017c do tych os\u00f3b, kt\u00f3re bardzo odradza\u0142y mi polonistyk\u0119 jako kierunek studi\u00f3w, uwa\u017caj\u0105c, \u017ce powinnam wybra\u0107 medycyn\u0119.<\/p>\n

Liceum to by\u0142 pi\u0119kny okres nie tylko nauki, ale te\u017c rajd\u00f3w po Roztoczu, wycieczek, spotka\u0144, a tak\u017ce prac w ko\u0142ach naukowych, \u015bpiewania w ch\u00f3rze i prowadzenia przez pewien czas kroniki szkolnej.<\/p>\n

Jak dosz\u0142o do tego, \u017ce zosta\u0142a Pani naukowcem, profesorem nauk humanistycznych? Jak przebiega\u0142a ta droga, ze Szczebrzeszyna\u2026?<\/strong><\/p>\n

Po uko\u0144czeniu liceum wybra\u0142am studia na filologii polskiej na Uniwersytecie Marii Curie-Sk\u0142odowskiej w Lublinie i tak si\u0119 z\u0142o\u017cy\u0142o, \u017ce na tym uniwersytecie zosta\u0142am do dzisiaj. W Szczebrzeszynie wyposa\u017cono mnie w gruntown\u0105 wiedz\u0119, wiec nie mia\u0142am wi\u0119kszych problem\u00f3w ani w dostaniu si\u0119 na studia (by\u0142o chyba oko\u0142o 4 kandydat\u00f3w na miejsce i dosy\u0107 wymagaj\u0105ce egzaminy pisemne i ustne), ani potem w radzeniu sobie na studiach. Na czwartym roku wybra\u0142am seminarium j\u0119zykoznawcze u Pani prof. dr hab. Teresy Skubalanki i od niej otrzyma\u0142am propozycj\u0119 pracy na uczelni. W czasie studi\u00f3w wspiera\u0142 mnie duchowo ks. prof. Czes\u0142aw Bartnik, kuzyn ze strony ojca, kt\u00f3ry co prawda nie m\u00f3g\u0142 mi zapomnie\u0107, \u017ce wybra\u0142am UMCS, a nie KUL, ale niezale\u017cnie od tego doradza\u0142 i pomaga\u0142 w trudnych chwilach. On te\u017c w du\u017cej mierze wp\u0142yn\u0105\u0142 na wyb\u00f3r przeze mnie drogi naukowej.<\/p>\n

Praca na uniwersytecie wymaga zaanga\u017cowania dydaktycznego i naukowego, a zdobywanie kolejnych stopni naukowych jest wpisane niejako w etat nauczyciela akademickiego. I t\u0119 misj\u0119 stara\u0142am si\u0119 od pocz\u0105tku wype\u0142nia\u0107 nale\u017cycie. Praca ta jednak zawsze dawa\u0142a mi du\u017co satysfakcji, staj\u0105c si\u0119 moj\u0105 pasj\u0105. Pocz\u0105tkowo wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce wystarczy doktorat, ale potem ju\u017c w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku obroni\u0142am rozpraw\u0119 habilitacyjn\u0105, a w 2002 roku uzyska\u0142am tytu\u0142 profesora nauk humanistycznych w zakresie j\u0119zykoznawstwa. Dzisiaj mog\u0119 powiedzie\u0107, \u017ce ca\u0142e swoje \u017cycie zawodowe robi\u0142am i robi\u0119 to, co kocham. Bardzo lubi\u0119 prac\u0119 ze studentami, wiele si\u0119 te\u017c od nich ucz\u0119, a ich obecno\u015b\u0107 pozwala zapomnie\u0107, ile ma si\u0119 lat i czu\u0107 si\u0119 pe\u0142nym si\u0142y i ch\u0119ci do dalszej pracy. Praca naukowa daje z kolei wiele satysfakcji odkrywania i szukania ci\u0105gle czego\u015b nowego, ale te\u017c zag\u0142\u0119bienia si\u0119 w innej rzeczywisto\u015bci, cz\u0119sto zale\u017cnej tylko ode mnie.<\/p>\n

W notce zamieszczonej na stronie internetowej Zak\u0142adu Historii J\u0119zyka Polskiego i Dialektologii UMCS dotycz\u0105cej Pani Profesor zosta\u0142o zapisanych kilka dziedzin badawczych. Prosz\u0119 o wskazanie, kt\u00f3ra jest najbli\u017csza Pani Profesor i dlaczego?<\/strong><\/p>\n

G\u0142\u00f3wne kierunki moich bada\u0144 to dialektologia, historia j\u0119zyka, socjolingwistyka, etnolingwistyka, historia m\u00f3wiona, polszczyzna potoczna, a tak\u017ce szeroko rozumiana problematyka regionalna. Szczeg\u00f3lnie interesuje mnie rozw\u00f3j j\u0119zyka, jego warto\u015b\u0107 historyczna i rola\u00a0kulturotw\u00f3rcza, j\u0119zyk i kultura regionu (gwara, regionalizmy, sposoby interpretacji i zachowania zwyczaj\u00f3w, obyczaj\u00f3w, wierze\u0144 ludowych), w tym mowa mieszka\u0144c\u00f3w wsi, zar\u00f3wno tych z dalekiej przesz\u0142o\u015bci, jak i tych wsp\u00f3\u0142czesnych, u\u017cywaj\u0105cych ju\u017c w wi\u0119kszo\u015bci polszczyzny standardowej. Interesuj\u0105 mnie socjolingwistyczne, aksjologiczne i pragmatyczne aspekty widzenia i odbioru j\u0119zyka, a tak\u017ce dziedzictwo j\u0119zykowo-kulturowe oraz zwi\u0105zki j\u0119zykowe \u015brodowisk wielokulturowych, w tym s\u0105siaduj\u0105cych ze sob\u0105 gwar i j\u0119zyk\u00f3w, wzajemnych relacji gwar i j\u0119zyka og\u00f3lnopolskiego oraz kontakt\u00f3w j\u0119zykowych polsko-wschodnios\u0142owia\u0144skich.<\/p>\n

Swoje prace (ponad 200, w tym 8 ksi\u0105\u017cek) publikuj\u0119 jako Halina Pelcowa.<\/p>\n

Jak wydaje si\u0119, jedno z zainteresowa\u0144 badawczych, kt\u00f3re bardzo ceni Pani Profesor i nieustannie zg\u0142\u0119bia, to dialektologia. Czym zajmuje si\u0119 dialektolog?<\/strong><\/p>\n

Tak, dialektologia jest dziedzin\u0105 mi najbli\u017csz\u0105, a przy tym niezwykle pojemn\u0105 semantycznie i daj\u0105c\u0105 niezliczone powody do ci\u0105g\u0142ych poszukiwa\u0144. W rozumieniu tradycyjnym dialektolog to badacz gwar ludowych, czyli mowy mieszka\u0144c\u00f3w wsi, dzisiaj przede wszystkim os\u00f3b najstarszego pokolenia. Ale w kolejnych dziesi\u0119cioleciach zmieni\u0142a si\u0119 rzeczywisto\u015b\u0107 pozaj\u0119zykowa, zmieni\u0142a si\u0119 gwara i stosunek do gwary. Fakty te znalaz\u0142y te\u017c odbicie w metodologii bada\u0144 dialektologicznych.<\/p>\n

Nowe spojrzenie na gwary, przedstawiane przez pryzmat zmian cywilizacyjnych, spo\u0142ecznych ostatnich lat i ich odzwierciedlenie w zachowaniach j\u0119zykowych, wymusza potrzeb\u0119 zespolenia zjawisk j\u0119zykowych ze sfer\u0105 spo\u0142eczn\u0105, obyczajow\u0105 i kulturow\u0105 wsp\u00f3\u0142czesnej i dawnej wsi. Coraz cz\u0119\u015bciej \u0142\u0105czy si\u0119 gwar\u0119 i kultur\u0119 ludow\u0105 m. in. w celu promowania regionu. Istnieje s\u0142uszne przekonanie, \u017ce same fakty j\u0119zykowe w tym zakresie ju\u017c nie wystarcz\u0105, trzeba je zespoli\u0107 ze zwyczajami, obyczajami, wierzeniami jako wsp\u00f3lnymi elementami tradycji przekazywanej z pokolenia na pokolenie. Taki punkt widzenia pozwala na ujmowanie gwary nie tylko jako odmiany wychodz\u0105cej z u\u017cycia lub \u201einnej\u201d odmiany j\u0119zyka polskiego lokalizowanej wy\u0142\u0105cznie w przesz\u0142o\u015bci, ale jako dziedzictwa kulturowego i \u0142\u0105cz\u0105cej si\u0119 z tym konieczno\u015bci ochrony. W ostatnich kilkudziesi\u0119ciu latach dialektologia coraz bardziej odchodzi od opisu systemu gwarowego i zr\u00f3\u017cnicowania geograficznego, i kieruje si\u0119 w stron\u0119 zr\u00f3\u017cnicowania spo\u0142ecznego gwar i badania zachowa\u0144 j\u0119zykowych u\u017cytkownik\u00f3w polszczyzny wiejskiej. Coraz wi\u0119ksz\u0105 wag\u0119 przywi\u0105zuje si\u0119 do interdyscyplinarno\u015bci bada\u0144 i \u0142\u0105czy dialektologi\u0119 z socjolingwistyk\u0105, etnolingwistyk\u0105, socjologi\u0105, antropologi\u0105, etnografi\u0105 i etnologi\u0105.<\/p>\n

Jest Pani Profesor, m.in. autork\u0105 ksi\u0105\u017cki pt. \u201e S\u0142ownik gwar Lubelszczyzny\u201d. O czym jest ta ksi\u0105\u017cka? Na czym polega r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy dialektem a gwar\u0105?<\/strong><\/p>\n

S\u0142ownik gwar Lubelszczyzny to, najog\u00f3lniej ujmuj\u0105c, ksi\u0105\u017cka o s\u0142ownictwie gwarowym Lubelszczyzny, ale s\u0142owniki kojarz\u0105 si\u0119 zwykle z wykazem s\u0142\u00f3w i podaniem ich definicji, i tak te\u017c w wi\u0119kszo\u015bci s\u0105 zbudowane. S\u0142ownik gwar Lubelszczyzny jest inny. Ka\u017cde s\u0142owo, obok definicji, ma nakre\u015blony sw\u00f3j wszechstronny portret, dope\u0142niony fotografi\u0105 opisywanego przedmiotu i map\u0105 j\u0119zykow\u0105, pokazuj\u0105ca miejsce danego s\u0142owa w przestrzeni geograficznej regionu lubelskiego, nazywanego umownie Lubelszczyzn\u0105.<\/p>\n

Jest to pierwsze i jedyne, w miar\u0119 ca\u0142o\u015bciowe, leksykalne kompendium wiedzy na temat gwar mieszka\u0144c\u00f3w wsi regionu lubelskiego. Nie jest to jedna ksi\u0105\u017cka, ale kilka o obj\u0119to\u015bci oko\u0142o 500-600 stron. Ka\u017cdy tom, niezale\u017cnie od kontynuacji zada\u0144 og\u00f3lnych i wsp\u00f3lnego przedmiotu bada\u0144, stanowi samoistnie integraln\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107 tematyczn\u0105 i mo\u017ce funkcjonowa\u0107 jako wydzielony obraz j\u0119zykowej przestrzeni wiejskiej. Ka\u017cdy te\u017c zachowuje uk\u0142ad alfabetyczny prezentowanych hase\u0142. W pi\u0119ciu tomach (czterech ju\u017c wydanych i pi\u0105tym b\u0119d\u0105cym w ostatniej fazie wydawniczej) jest 10 tysi\u0119cy hase\u0142.<\/p>\n

Tom pierwszy S\u0142ownika gwar Lubelszczyzny: Rolnictwo \u2013 Narz\u0119dzia rolnicze. Prace polowe. Zbi\u00f3r i obr\u00f3bka zb\u00f3\u017c (Lublin 2012), zawiera s\u0142ownictwo z dziedziny rolnictwa, w tym nazewnictwo z zakresu narz\u0119dzi rolniczych i ich cz\u0119\u015bci, tradycyjnych sposob\u00f3w uprawy roli i prac polowych oraz zbioru i obr\u00f3bki zb\u00f3\u017c.<\/p>\n

W tomie drugim S\u0142ownika gwar Lubelszczyzny: Rolnictwo \u2013 Transport wiejski. Ro\u015bliny okopowe i paszowe. Gleby i rodzaje p\u00f3l. Uprawa lnu i konopi. Zbi\u00f3r siana (Lublin 2014), znalaz\u0142o si\u0119 pi\u0119\u0107 wydzielonych dzia\u0142\u00f3w tematycznych, z transportem wiejskim, ro\u015blinami uprawnymi, zbiorem siana, upraw\u0105 lnu i konopi oraz rodzajami gleb i p\u00f3l.<\/p>\n

Tom trzeci S\u0142ownika gwar Lubelszczyzny: \u015awiat zwierz\u0105t (Lublin 2015) gromadzi nazwy zwierz\u0105t i ptak\u00f3w domowych i dzikich, ryb, p\u0142az\u00f3w, gad\u00f3w, owad\u00f3w i robak\u00f3w, cz\u0119\u015bci cia\u0142a zwierz\u0105t i ptak\u00f3w, g\u0142os\u00f3w i sposob\u00f3w zachowania zwierz\u0105t i ptak\u00f3w, zawo\u0142a\u0144 na zwierz\u0119ta domowe, pokarmu dla zwierz\u0105t i ptak\u00f3w.<\/p>\n

Tom czwarty S\u0142ownika gwar Lubelszczyzny: Sad i ogr\u00f3d warzywny. Budownictwo i przestrze\u0144 podw\u00f3rza (Lublin 2016) ma dwie cz\u0119\u015bci. W pierwszej Sad i ogr\u00f3d warzywny znajduj\u0105 si\u0119 nazwy drzew i krzew\u00f3w owocowych, owoc\u00f3w i warzyw, ale tylko tych, kt\u00f3re s\u0105 uprawiane w tradycyjnym wiejskim ogrodzie i sadzie. Cz\u0119\u015b\u0107 druga tomu IV Budownictwo i przestrze\u0144 podw\u00f3rza skupia nazwy domu mieszkalnego i budynk\u00f3w gospodarczych, pomieszcze\u0144 dla zwierz\u0105t i ptak\u00f3w, ogrodze\u0144 i rodzaj\u00f3w zamkni\u0119\u0107, obr\u00f3bki drewna oraz podw\u00f3rza i jego architektury.<\/p>\n

Tom piaty S\u0142ownika gwar Lubelszczyzny zatytu\u0142owany \u015awiat ro\u015blin stanowi odr\u0119bn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107 tematyczn\u0105, po\u015bwi\u0119con\u0105 ro\u015blinom dzikim i ogrodowym, w tym chwastom, zio\u0142om, ro\u015blinom ozdobnym, doniczkowym kwitn\u0105cym i li\u015bciastym, polnym, przydro\u017cnym, \u0142\u0105kowym, le\u015bnym, a tak\u017ce drzewom, krzewom, owocom le\u015bnym i grzybom.<\/p>\n

W kolejnych tomach znajd\u0105 si\u0119 takie dzia\u0142y kultury materialnej i duchowej, jak: Pokarmy i ich przygotowanie. Sprz\u0119ty domowe. Prace w domu i w gospodarstwie. Odzie\u017c. Cz\u0142owiek \u2013 jego w\u0142a\u015bciwo\u015bci i zachowanie. \u017bycie spo\u0142eczne, religijne, zawody. Ukszta\u0142towanie powierzchni. Zjawiska atmosferyczne i meteorologia. Wierzenia, obrz\u0119dy, zwyczaje i obyczaje. Czas, przestrze\u0144, miary, kolory, czynno\u015bci.<\/p>\n

Materia\u0142 do S\u0142ownika zosta\u0142 wyekscerpowany z wypowiedzi 2440 najstarszych mieszka\u0144c\u00f3w z 606 wsi regionu lubelskiego. Terenem badawczym jest obszar Lubelszczyzny w granicach wojew\u00f3dztwa sprzed 1975 roku, nieznacznie zmienionego od roku 1999. We wszystkich tomach zastosowano zapis ortograficzny, a form\u0119 has\u0142a sprowadzono do og\u00f3lnopolskiej. Taki zapis, ale uwzgl\u0119dniaj\u0105cy w\u0142a\u015bciwo\u015bci fonetyczne, morfologiczne i sk\u0142adniowe gwar regionu lubelskiego, zastosowano tak\u017ce w przywo\u0142anych w ha\u015ble kontekstach.<\/p>\n

Integraln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 has\u0142a s\u0142ownikowego s\u0105 cytowane autentyczne wypowiedzi mieszka\u0144c\u00f3w wsi, kolorowa ilustracja i mapa j\u0119zykowa. Wypowiedzi u\u017cytkownik\u00f3w gwary pozwalaj\u0105 na wpisanie s\u0142\u00f3w has\u0142owych w szerokie konteksty kulturowe i obyczajowe. Mapa spe\u0142nia istotn\u0105 rol\u0119 wizualnej specyfikacji geograficznej. Daje czytelnikowi lepsz\u0105 orientacj\u0119 w usytuowaniu przestrzennym danej nazwy, zasi\u0119gu jej wyst\u0119powania, na\u015bwietla zwi\u0105zki leksykalne danego obszaru z obszarami s\u0105siaduj\u0105cymi. Ilustracja pozwala na pe\u0142niejsz\u0105 identyfikacj\u0119 przedmiotu czy zjawiska i jego szczeg\u00f3\u0142ow\u0105 charakterystyk\u0119 wizualn\u0105.<\/p>\n

S\u0142ownik gwar Lubelszczyzny ma walor dokumentu utrwalaj\u0105cego dziedzictwo j\u0119zykowe i zgodnie z Konwencj\u0105 UNESCO z 2003 r. wpisuj\u0105cego si\u0119 w ochron\u0119 niematerialnego dziedzictwa kulturowego regionu. Jest nie tylko form\u0105 utrwalenia i zachowania dziedzictwa j\u0119zykowego i kulturowego regionu w postaci zbioru s\u0142\u00f3w tworz\u0105cych leksykon gwarowy, ale przede wszystkim istotnym instrumentem w kreowaniu \u201emarki regionalnej\u201d i promocji regionu lubelskiego, z za\u0142o\u017ceniem jego dost\u0119pno\u015bci dla szerokiego kr\u0119gu odbiorc\u00f3w. Mam nadziej\u0119, \u017ce S\u0142ownik b\u0119dzie s\u0142u\u017cy\u0142 nie tylko dialektologom i j\u0119zykoznawcom, ale tak\u017ce badaczom innych dziedzin, tw\u00f3rcom regionalnym, propagatorom kultury regionu i wiedzy na temat dziedzictwa kulturowego regionu utrwalonego w s\u0142owach, a tak\u017ce nauczycielom w realizacji edukacyjnej \u015bcie\u017cki regionalnej i w upowszechnianiu za\u0142o\u017ce\u0144 \u201ema\u0142ej ojczyzny\u201d oraz m\u0142odzie\u017cy licealnej i gimnazjalnej, pragn\u0105cej zrozumie\u0107 istot\u0119 kulturowo-j\u0119zykowego obrazu w\u0142asnego regionu. S\u0142ownictwo gwarowe stanowi bowiem istotny element ludowego obrazu \u015bwiata zagro\u017conego nie tylko utrat\u0105 ci\u0105g\u0142o\u015bci pokoleniowej, ale ze wzgl\u0119du na zmiany cywilizacyjne, kulturowe i obyczajowe, nara\u017conego na ca\u0142kowity zanik.<\/p>\n

Dialekt to, najkr\u00f3cej ujmuj\u0105c, zesp\u00f3\u0142 gwar o wsp\u00f3lnych lub podobnych cechach, np. gwary okolic Kielc i Szczebrzeszyna nale\u017c\u0105 do dialektu ma\u0142opolskiego. Nie znaczy to jednak, \u017ce maj\u0105 wy\u0142\u0105cznie cechy wsp\u00f3lne, a ludzie w obu regionach m\u00f3wi\u0105 tak samo czy podobnie. Na tych obszarach dostrzegamy zar\u00f3wno pewn\u0105 grup\u0119 cech wsp\u00f3lnych, jak i cech r\u00f3\u017cni\u0105cych, co pozwala wewn\u0105trz dialektu wydzieli\u0107 gwary.<\/p>\n

Gwara jest konkretna, mo\u017cna j\u0105 uj\u0105\u0107 jako zesp\u00f3\u0142 cech wypowiadanych przez u\u017cytkownik\u00f3w j\u0119zyka \u2013 jest to mowa codzienna, obecnie najstarszych os\u00f3b, a kiedy\u015b wszystkich mieszka\u0144c\u00f3w wsi. W tradycyjnym uj\u0119ciu podkre\u015blano przede wszystkim jej aspekt geograficzny (ograniczenie do niewielkiego obszaru), funkcjonalny (stosunek do j\u0119zyka og\u00f3lnego) i socjologiczny (mowa ch\u0142op\u00f3w, mowa ludno\u015bci wiejskiej), a tak\u017ce podrz\u0119dno\u015b\u0107 gwary w stosunku do dialektu. Ale gwara ulega przeobra\u017ceniu i pocz\u0105wszy od po\u0142owy XX wieku przechodzi od mowy niewykszta\u0142conych czy mniej wykszta\u0142conych mieszka\u0144c\u00f3w wsi (lata czterdzieste, pi\u0119\u0107dziesi\u0105te) do og\u00f3lnie mowy mieszka\u0144c\u00f3w wsi (lata sze\u015b\u0107dziesi\u0105te, siedemdziesi\u0105te), mowy \u015bredniego i najstarszego pokolenia (lata osiemdziesi\u0105te), mowy najstarszych mieszka\u0144c\u00f3w wsi (po roku 1990) i jednego z kod\u00f3w j\u0119zykowych u\u017cywanych na wsi, cz\u0119sto odmiany s\u0105siedzkiej, rodzinnej (wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie).<\/p>\n

Gwara to jednak nie tylko gramatyka i s\u0142ownictwo, ale te\u017c ca\u0142a sfera obyczaj\u00f3w, obrz\u0119d\u00f3w i wierze\u0144, \u015bci\u015ble po\u0142\u0105czonych z religijno\u015bci\u0105 ludow\u0105. Gwara poprzez gramatyk\u0119 oraz wyrazy i ich znaczenia kumuluje i utrwala wiedz\u0119 o \u015bwiecie, wynikaj\u0105c\u0105 z do\u015bwiadczenia, przekona\u0144 i systemu warto\u015bci ludno\u015bci wiejskiej jako nosicieli kultury ludowej, przekazywanej z pokolenia na pokolenie.<\/p>\n

Jakie s\u0105 zdaniem Pani Profesor najwa\u017cniejsze cechy gwar Lubelszczyzny? Jakimi cechami wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 j\u0119zyk mieszka\u0144c\u00f3w Roztocza, w tym Szczebrzeszyna i okolic?<\/strong><\/p>\n

Lubelszczyzna to teren r\u00f3\u017cnicowany kulturowo, w j\u0119zyku kt\u00f3rego odbijaj\u0105 si\u0119 dawne stosunki osadnicze, religijno-wyznaniowe, ludno\u015bciowe oraz podzia\u0142y historyczne i etnograficzne. Mamy tu z jednej strony podzia\u0142 na wsch\u00f3d i zach\u00f3d regionu, z drugiej \u2013 na p\u00f3\u0142noc i po\u0142udnie. Cechy, kt\u00f3re decyduj\u0105 o charakterze gwar Lubelszczyzny s\u0105 zatem niejednorodne i wpisuj\u0105 si\u0119 w jego wielokulturowo\u015b\u0107. Mamy zjawiska j\u0119zykowe z jednej strony ma\u0142opolskie, z drugiej wschodnios\u0142owia\u0144skie (g\u0142\u00f3wnie ukrai\u0144skie), a od p\u00f3\u0142nocy i p\u00f3\u0142nocnego zachodu nawarstwiaj\u0105 si\u0119 w\u0142a\u015bciwo\u015bci mazowieckie. Ten fakt przek\u0142ada si\u0119 na wielokrotnie podkre\u015blan\u0105 tr\u00f3jdzielno\u015b\u0107 gwarow\u0105 regionu lubelskiego, kt\u00f3ra jest w istocie rzeczy bardziej skomplikowana i przechodzi w wielowarstwowo\u015b\u0107 geograficzn\u0105 i semantyczn\u0105, przejawiaj\u0105c\u0105 si\u0119 w wyst\u0119powaniu i mieszaniu si\u0119 cech r\u00f3\u017cnodialektalnych, nie tylko ma\u0142opolskich, mazowieckich i kresowych, ale tak\u017ce og\u00f3lnogwarowych i og\u00f3lnopolskich.<\/p>\n

Do cech najbardziej charakterystycznych gwar Lubelszczyzny zaliczymy: mazurzenie (zyto, syja, cysty), a realizowane jako o (kwiotek, bio\u0142y, corny), ko\u0144c\u00f3wki czasownikowe -wa i \u2013ta (niesiewa, chod\u017awa, idzieta), brak przeg\u0142osu e w o (wiesna) i e w a (wietrak), uog\u00f3lnienie rodzaju niem\u0119skoosobowego (ch\u0142opy by\u0142y \u2013 baby by\u0142y) na zachodzie Lubelszczyzny i brak tych zjawisk na wschodzie. W cz\u0119\u015bci wschodniej s\u0105 natomiast takie zjawiska, kt\u00f3rych nie odnotujemy na zachodzie regionu, np. zw\u0119\u017cenie samog\u0142osek e, o w sylabach nieakcentowanych (na stoli \u2018na stole\u2019, kurale), formy czasownikowe bezko\u0144c\u00f3wkowe (ja by\u0142, wy robili) oraz z ko\u0144c\u00f3wk\u0105 \u2013m (chodzim, robim, bylim), a tak\u017ce formy z pe\u0142nog\u0142osem (bereza \u2018brzoza\u2019, go\u0142owa), p\u00f3\u0142mi\u0119kkie s\u2019, z\u2019, c\u2019 (s\u2019iwy, \u017cyc\u2019ie), realizacj\u0119 g\u0142oski r w miejsce rz (treba), d w miejsce dz (bodiak \u2018chwast, oset\u2019), uog\u00f3lnienie rodzaju m\u0119skoosobowego (ch\u0142opi byli \u2013 baby byli), konstrukcje sk\u0142adniowe powiedzia\u0142 dla mnie \u2018powiedzia\u0142 mi\u2019 czy by\u0107 z nim \u2018widzie\u0107 go\u2019. Z innych zjawisk mo\u017cna wymieni\u0107: podwojenie s, sz, \u015b mi\u0119dzy samog\u0142oskami (bosso, wiszsza sie) na po\u0142udniowym zachodzie czy stwardnienie k\u2019, g\u2019 przed samog\u0142osk\u0105 e, (kedy, cuker, oge\u0144), narz\u0119dnikow\u0105 ko\u0144c\u00f3wk\u0119 \u2013amy (r\u0119kamy, nogamy), formy \u015bfat, \u015bwynia, r\u017a\u00f3d\u0142o, r\u015boda, zaimki naju, waju w cz\u0119\u015bci zachodniej regionu. Na ca\u0142ym obszarze Lubelszczyzny wyst\u0119puje m. in. odnosowienie samog\u0142osek nosowych na ko\u0144cu wyrazu (ide, robie, ido, robio), labializacja nag\u0142osowego o i u (\u0142okno, \u0142ojciec, \u0142ulica), wynow\u0119 samog\u0142oski e jako y lub i (mliko, syr).<\/p>\n

Na tle gwar Lubelszczyzny wyra\u017anie wydziela si\u0119 pas Roztocza z okolicami Szczebrzeszyna, tworz\u0105c obszar przej\u015bciowy, z cechami nawi\u0105zuj\u0105cymi zar\u00f3wno do wschodu, jak i do zachodu regionu. Mamy tzw. wschodnie \u015bpiewanie, czyli przeci\u0105ganie samog\u0142osek e, o w sylabach akcentowanych i zw\u0119\u017cenie artykulacyjne w nieakcentowanych (kuleega \/\/ koleega, ruboota \/\/ roboota), formy czasownikowe chodzim, robim, ja by\u0142, wy byli, ty robi\u0142, s\u0142owa: zezula \u2018ptak, kuku\u0142ka\u2019, zolnik \u2018naczynie drewniane w kszta\u0142cie beczki do zaparzania bielizny w \u0142ugu\u2019, bodiak i bodziak \u2018chwast, oset\u2019, kociuba \u2018narz\u0119dzie do wygarniania w\u0119gli z pieca chlebowego\u2019, jak i cechy typowe dla Lubelszczyzny zachodniej, np. a realizowane jako o (bio\u0142y, mio\u0142, ptok), brak przeg\u0142osu, czyli wymow\u0119 miet\u0142a, wiesna, Pieter, ko\u0144c\u00f3wki czasownikowe \u2013wa i \u2013ta w formach czasu tera\u017aniejszego, przesz\u0142ego i trybu rozkazuj\u0105cego (idziewa, byli\u017awa, id\u017cwa, idzieta, byli\u015bta, chod\u017ata), s\u0142ownictwo: chocho\u0142 \u2018snop przykrywaj\u0105cy kopk\u0119 snopk\u00f3w na polu\u2019, chrz\u0119\u015b\u0107 \/ chrz\u0105stka \u2018chwast, skrzyp polny\u2019, dziady \u2018owoce je\u017cyny\u2019, dziewczyca i dziwka \u2018panienka, c\u00f3rka\u2019, krasisty \u2018r\u00f3\u017cnokolorowy\u2019, powa\u0142a \u2018sufit drewniany\u2019, praskul\u0119ta \u2018praprawnuki\u2019, bojowisko \u2018miejsce w stodole, gdzie m\u0142\u00f3ci si\u0119 zbo\u017ce\u2019, wrota \u2018drzwi stodo\u0142y\u2019, godnie \u015bwi\u0119ta \u2018\u015bwi\u0119ta Bo\u017cego Narodzenia\u2019.<\/p>\n

Dzi\u0119kuj\u0119 za rozmow\u0119.<\/p>\n

Rozmawia\u0142 Dariusz G\u00f3rny.<\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

O edukacji w szko\u0142ach Szczebrzeszyna, dzieci\u0144stwie w \u0179rebcach, naukowej pasji – opowiada profesor dr hab. Halina Pelc (publikuje jako Halina Pelcowa), kierownik Zak\u0142adu Historii J\u0119zyka Polskiego i Dialektologii, Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu Marii Curie -Sk\u0142odowskiej w Lublinie.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[378],"tags":[],"class_list":["post-12606","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-wywiady"],"views":3610,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.szczebrzeszyn.info\/aktualnosci\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/12606","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.szczebrzeszyn.info\/aktualnosci\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.szczebrzeszyn.info\/aktualnosci\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.szczebrzeszyn.info\/aktualnosci\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.szczebrzeszyn.info\/aktualnosci\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=12606"}],"version-history":[{"count":14,"href":"https:\/\/www.szczebrzeszyn.info\/aktualnosci\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/12606\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":12621,"href":"https:\/\/www.szczebrzeszyn.info\/aktualnosci\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/12606\/revisions\/12621"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.szczebrzeszyn.info\/aktualnosci\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=12606"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.szczebrzeszyn.info\/aktualnosci\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=12606"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.szczebrzeszyn.info\/aktualnosci\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=12606"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}