{"id":39,"date":"2015-11-05T13:53:57","date_gmt":"2015-11-05T12:53:57","guid":{"rendered":"http:\/\/www.szczebrzeszyn.info\/gmina\/?page_id=39"},"modified":"2024-01-27T12:11:51","modified_gmt":"2024-01-27T11:11:51","slug":"zydzi","status":"publish","type":"page","link":"http:\/\/www.szczebrzeszyn.info\/gmina\/historia\/zydzi\/","title":{"rendered":"\u017bydzi"},"content":{"rendered":"
\n

Historia \u017byd\u00f3w Szczebrzeskich.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Dok\u0142adny czas osiedlenia si\u0119 w Szczebrzeszynie pierwszych \u017byd\u00f3w nie jest znany, najstarsza znaleziona dotychczas wzmianka z 1507 r. pochodzi z rejestr\u00f3w podatkowych. Z wysoko\u015bci op\u0142acanego w\u00f3wczas podatku wynika, \u017ce szczebrzeska gmina \u017cydowska by\u0142a jedn\u0105 z wi\u0119kszych gmin Rusi i nale\u017ca\u0142a do najstarszych na ziemi che\u0142mskiej obok Che\u0142ma, Lubomla, Wojs\u0142awic i Hrubieszowa, o kt\u00f3rych wspominaj\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142a historyczne z ko\u0144ca XIV w. i pierwszej po\u0142owy wieku XV. Tutejsi \u017bydzi zajmowali si\u0119 g\u0142\u00f3wnie handlem, ale byli w\u015br\u00f3d nich tak\u017ce krawcy, szewcy, rzemie\u015blnicy oraz budowniczowie. Szczebrzescy \u017bydzi handlowali na jarmarkach po\u0142udniowo wschodniej polski, sprzedawali g\u0142\u00f3wnie korzenie, ryby, zbo\u017ce, sukno. Ich obecno\u015b\u0107 odnotowano na jarmarku w Lublinie w latach 1530 – 1531, Che\u0142mie, Hrubieszowie, a w 1557 r. \u017byd Izrael ze Szczebrzeszyna dostarczy\u0142 do Gda\u0144ska 60 \u0142aszt\u00f3w zbo\u017ca. Spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska dynamicznie ros\u0142a potwierdzaj\u0105 to spisy podatkowe, kt\u00f3re przeprowadzono w latach 1563 – 1564, gdzie gmina szczebrzeska obok che\u0142mskiej i lubomlskiej by\u0142a najwi\u0119ksz\u0105. W 1560 r. \u00f3wczesny w\u0142a\u015bciciel Szczebrzeszyna Andrzej G\u00f3rka odnowi\u0142 przywileje wobec spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej zobowi\u0105zuj\u0105c tym samym do przestrzegania prawa i obowi\u0105zk\u00f3w wobec miasta i jego w\u0142a\u015bcicieli. G\u00f3rka na\u0142o\u017cy\u0142 na \u017cyd\u00f3w podatek szarwarczny wynosz\u0105cy 12 groszy od gospodarza domu i po 6 groszy od czynszownika, a tak\u017ce p\u0142acili, tak jak zreszt\u0105 inni mieszczanie, str\u00f3\u017cne po 2 grosze od gospodarza i 1 grosz od czynszownika. \u017bydzi podlegali os\u0105dowi burgrabiego, jedynie w przypadku tzw. ostro\u017cno\u015bci ognia i d\u0142ug\u00f3w wobec miasta podlegali pod s\u0105dy miejskie. Podczas wielkiego po\u017caru miasta w 1583 r. sp\u0142on\u0105 zamek, a wraz z nim dokumenty i przywileje miasta dotycz\u0105ce tak\u017ce \u017byd\u00f3w. W tym samym czasie mog\u0142a sp\u0142on\u0105\u0107 tak\u017ce pierwsza synagoga – wiadomo\u015b\u0107 o jej zniszczeniu pochodzi z 1584 r. Ponowne przywileje wobec \u017byd\u00f3w zosta\u0142y odnowione przez kr\u00f3la Stefana Batorego, a p\u00f3\u017aniej potwierdzone przez Stanis\u0142awa G\u00f3rk\u0119, dzi\u0119ki temu \u017cydowscy kupcy mogli swobodnie handlowa\u0107 podobnie jak inni mieszka\u0144cy miasta. Jan Czarnkowski, kolejny w\u0142a\u015bciciel Szczebrzeszyna na pro\u015bb\u0119 lokalnej starszyzny podtrzyma\u0142 dotychczasowe przywileje nadane \u017bydom, wyznaczy\u0142 tak\u017ce miejsce pod cmentarz \u017cydowski. W 1595 r. Szczebrzeszyn wszed\u0142 w sk\u0142ad Ordynacji Zamoyskiej, a w\u0142a\u015bcicielem miasta zosta\u0142 za\u0142o\u017cyciel Zamo\u015bcia ~ Jan Zamoyski, kt\u00f3ry dwa lata p\u00f3\u017aniej potwierdza nadane przez poprzednik\u00f3w przywileje zwalniaj\u0105c \u017byd\u00f3w dodatkowo od czynszu za synagog\u0119 i kirkut (cmentarz). Jeszcze tego samego roku kr\u00f3l Zygmunt III Waza zabroni\u0142 szczebrzeskim \u017bydom dzier\u017cawienia poboru podatku zwanego ”czopowym”. Pod koniec XVI w. Lezajasz Menechem syn Izaaka, rabin Szczebrzeszyna, zosta\u0142 mianowany na rabina Krakowa – najwi\u0119kszej gminy \u017cydowskiej \u00f3wczesnej Polski. P\u00f3\u017aniej, w po\u0142owie XVII w. nadesz\u0142y wojny, kt\u00f3re doprowadzi\u0142y do wyniszczenia Szczebrzeszyna i spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej. W 1648 r. Szczebrzeszyn zosta\u0142 zdobyty przez wojska kozackie Bogdana Chmielnickiego, kt\u00f3re zniszczy\u0142y miasto i synagog\u0119. Tamte wydarzenia opisa\u0142 Samuel ze Szczebrzeszyna w wydanej w Krakowie w 1650 r. ksi\u0105\u017cce ”Cok ha – itim”. Kolejne zniszczenia dokona\u0142y najazdy Szwed\u00f3w (1656) oraz w 1672 r. – Tatar\u00f3w i Turk\u00f3w. Kr\u00f3l Micha\u0142 Wi\u015bniowiecki w 1673 r. wyda\u0142 przywilej, w kt\u00f3rym zezwoli\u0142 mieszka\u0144com, a tym samym i \u017bydom, na ”kurzenie” i sprzeda\u017c gorza\u0142ki, na wz\u00f3r mieszczan z Tomaszowa i Zamo\u015bcia. W latach 1701, 1727 i 1741 w Szczebrzeszynie odbywa\u0142y si\u0119 zjazdy reprezentacji \u017byd\u00f3w Rzeczypospolitej zwane ”Sejmem czterech ziem”. W 1749 r. zosta\u0142 zawarty dekret pomi\u0119dzy w\u0142adzami miasta, a spo\u0142eczno\u015bci\u0105 \u017cydowsk\u0105, kt\u00f3ry przypomnia\u0142 poprzednie przywileje i dodatkowo zezwoli\u0142 \u017bydom na wyr\u00f3b i sprzeda\u017c \u015bwiec za roczn\u0105 op\u0142at\u0105 do kasy miasta w wysoko\u015bci 50 z\u0142. Jednocze\u015bnie dekret zabrania\u0142 \u017bydom sporz\u0105dzania dokument\u00f3w mi\u0119dzy sob\u0105 w j\u0119zyku hebrajskim, a wszelkie dokumenty nakazywa\u0142 spisywa\u0107 przed ”Aktami Grodzkimi miejskimi”. Zobowi\u0105zano tak\u017ce \u017byd\u00f3w do p\u0142acenia Rzeczypospolitej pog\u0142\u00f3wnego za zakupione w mie\u015bcie place; podatek ten wyni\u00f3s\u0142 109 z\u0142 i nale\u017ca\u0142 do najwy\u017cszych pog\u0142\u00f3wnych gmin ziemi che\u0142mskiej. Wysoko\u015b\u0107 tych op\u0142at by\u0142a r\u00f3wna z pog\u0142\u00f3wnymi gmin Turobin i Zamo\u015b\u0107, a dwukrotnie wy\u017csza od pog\u0142\u00f3wnego op\u0142acanego przez \u017byd\u00f3w Che\u0142mskich, Hrubieszowskich i Lubomlskich. W ci\u0105gu kilkunastu lat gmina podupad\u0142a. W 1765 r. gmina \u017cydowska szczebrzeska znalaz\u0142a si\u0119 na si\u00f3dmym miejscu, w\u015br\u00f3d gmin ziemi che\u0142mskiej, pod wzgl\u0119dem op\u0142acania pog\u0142\u00f3wnego, kt\u00f3re op\u0142aci\u0142o w\u00f3wczas 444 \u017byd\u00f3w. Szczebrzeszy\u0144sk\u0105 gmin\u0119 wyprzedzili \u017bydzi z Kry\u0142owa (470), Turobina (985), Hrubieszowa (1023), Lubomla (1226), Che\u0142ma (1418) i Zamo\u015bcia (1905 p\u0142ac\u0105cych pog\u0142\u00f3wne). W 1810 r. pog\u0142\u00f3wne op\u0142aci\u0142o w Szczebrzeszynie zaledwie 150 \u017byd\u00f3w. W 1819 r. miasto mia\u0142o 2777 mieszka\u0144c\u00f3w w tym 721 \u017byd\u00f3w, za\u015b 78 lat p\u00f3\u017aniej liczba mieszka\u0144c\u00f3w wzros\u0142a ponad dwukrotnie – do 5630 os\u00f3b w tym \u017byd\u00f3w trzy i p\u00f3\u0142 raza – do 2499. W 1821 r. zosta\u0142a zniesiona przez Komisje Rz\u0105dow\u0105 Spraw Wewn\u0119trznych organizacja lokalna tworz\u0105c w to miejsce gminy starozakonnych, na czele kt\u00f3rych by\u0142y dozory bo\u017cnicze, do kt\u00f3rych nale\u017ca\u0142o uk\u0142adanie bud\u017cet\u00f3w gmin tzw. ”Etat\u00f3w”. Przed rokiem 1829 w Szczebrzeszynie istnia\u0142y dwie bo\u017cnice, a 60 lat p\u00f3\u017aniej, w 1889 r. w mie\u015bcie by\u0142a jedna synagoga, dwa domy modlitwy, szko\u0142a modlitewna i jeden rabin oraz jego zast\u0119pca i trzech duchownych \u017cydowskich. W latach 80 XIX w. Szczebrzeszyn sta\u0142 si\u0119 wa\u017cnym o\u015brodkiem chasydyzmu, swoj\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 prowadzi\u0142 tu cadyk z Jaworowa – Elimelech Hurwitz. Pierwszy prywatny dom modlitwy otwarto w Szczebrzeszynie w 1906 r., a w 1914 r. – drugi. Przed I wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 liczba \u017byd\u00f3w szczebrzeszy\u0144skich mog\u0142a si\u0119gn\u0105\u0107 3000, a w powojennym spisie z 1921 r. zanotowano 2644 \u017byd\u00f3w z po\u015br\u00f3d 6350 mieszka\u0144c\u00f3w. Od gminy \u017cydowskiej Szczebrzeszyna, w okresie mi\u0119dzywojennym, od\u0142\u0105czyli si\u0119 \u017bydzi ze Zwierzy\u0144ca i okolic tworz\u0105c odr\u0119bn\u0105 gmin\u0119 z bo\u017cnic\u0105, \u0142a\u017ani\u0105 oraz istniej\u0105cym do dzi\u015b cmentarzem. Przed 1939 r. Szczebrzeszyn zamieszkiwa\u0142o ok. 3200 \u017byd\u00f3w. Podczas II wojny \u015bwiatowej hitlerowcy utworzyli w Szczebrzeszynie getto, w kt\u00f3rym zgromadzili \u017byd\u00f3w z miasta i okolic, a tak\u017ce z innych miejscowo\u015bci. Od maja 1941 r. getto by\u0142o wielokrotnie pacyfikowane. Niemcy rozstrzeliwali \u017byd\u00f3w na ulicach miasta, dokonywali ”\u0142apanek” i aresztowa\u0144, kt\u00f3re ko\u0144czy\u0142y si\u0119 transportem na roboty do Niemiec, a nierzadko w obozach koncentracyjnych m.in. w Be\u0142\u017ccu, gdzie trafi\u0142o ponad 900 \u017byd\u00f3w. Okupanci dokonywali tak\u017ce zbiorowych egzekucji na kirkucie, gdzie do dzi\u015b s\u0105 dwie zbiorowe mogi\u0142y pomordowanych \u017byd\u00f3w, w kt\u00f3rych tam spoczywa ok. 3000. Polityka hitlerowska doprowadzi\u0142a do niemal ca\u0142kowitej zag\u0142ady \u017byd\u00f3w Szczebrzeskich, a nieliczni, kt\u00f3rzy prze\u017cyli eksterminacj\u0119, nierzadko dzi\u0119ki pomocy mieszka\u0144c\u00f3w miasta i okolicznych wsi, a po wojnie wyjechali do Hajfy w Izraelu, gdzie jest najwi\u0119ksze skupisko potomk\u00f3w \u017byd\u00f3w szczebrzeszy\u0144skich, kt\u00f3rzy utworzyli w 1984 r. ”Ksi\u0119g\u0119 Pami\u0119ci \u017byd\u00f3w Szczebrzeskich”. Na cmentarzu \u017cydowskim w Szczebrzeszynie 6 sierpnia 1991 r. zosta\u0142 ods\u0142oni\u0119ty pomnik po\u015bwi\u0119cony pami\u0119ci \u017byd\u00f3w Szczebrzeszyna i okolic, zamordowanych przez hitlerowc\u00f3w podczas II wojny \u015bwiatowej, kt\u00f3ry zosta\u0142 wystawiony przez Izraelskie Towarzystwo \u017byd\u00f3w Szczebrzeskich.<\/p>\n\n\n\n